Từ xưa đến nay, hai thái cực âm dương đã trở thành cái hồn, cái thiêng trong văn hóa đời sống Việt. Nó không đơn thuần chỉ là quan niệm mà cao hơn còn là triết lý của người Á Đông. Theo thời gian, những biểu hiện sinh động của tư tưởng âm dương vẫn hằn sâu trong nếp nghĩ truyền thống và hiện đại. Điều đó minh chứng sức ảnh hưởng không cùng của triết lý này cả trên chiều rộng và chiều sâu của nền văn hóa phương Đông.
Một trong những biểu hiện đó là sự tồn tại của những mái nhà ngói âm dương ở khắp các làng quê Việt Nam trong đó có cả ở vùng quê miền núi Bắc Kạn. Trong chuyến hành trình tìm hiểu về kiến trúc nhà ở của đồng bào dân tộc Tày, chúng tôi có dịp ghé thăm thị trấn Yến Lạc, huyện Na Rỳ, Bắc Kạn nơi có con phố cổ với những mái ngói âm dương đã nhuốm màu rêu phong cổ kính, lưu giữ không chỉ phong cách kiến trúc khác lạ mà còn chứa đựng những câu chuyện lịch sử thú vị của những cư dân đô thị miền núi xưa.
Thoạt nhìn bề ngoài khu phố cổ ở thị trấn Yến Lạc có nhiều nét giống với những khu phố cổ ở Hà Giang, hay những khu phố cổ vùng Tây Bắc bởi chúng đều có chung đặc điểm là những mái ngói âm dương thẫm màu và thô nháp cùng năm tháng. Duy chỉ có điểm khác biệt là nếu như những ngôi nhà mái ngói âm dương ở vùng khác được làm trình tường, hoặc là được đắp đá thì những ngôi nhà ở đây được làm bằng gỗ. Điều này được quyết định bởi tập quán làm nhà của người Tày và đặc điểm tự nhiên của Bắc Kạn.
Tiếp chuyện chúng tôi, ông La Thiếu Hoa, người đã dày công ghi chép cả nguồn gốc, lịch sử phát triển của khu phố này cho biết, chủ nhân đầu tiên của khu phố này chính là hai dòng họ La và Lý di cư từ một vùng biển của phía Nam Trung Quốc. Những người này ngược từ hạ lưu con sông Kỳ Cùng qua Tràng Định lên sông Hát Deng - mà nhiều sách còn gọi là sông Bằng Giang. Đến nơi giao nhau giữa suối Tà Pìn và sông Bằng Giang, thấy phong cảnh non nước hữu tình, họ dừng chân định cư ở bờ phía Bắc con sông rồi lập nên khu phố cổ. Sau này người Hoa sinh sống quần tụ và giao thoa văn hóa với người Tày, Nùng nên phần lớn tự nhận là người Tày hoặc Nùng Cháo. Ông Hoa cho biết, dòng họ La của ông đã có 10 đời sinh sống tại khu phố cổ. Ông Hoa đã xây một ngôi nhà bên khu phố mới để lại cho em trai ông là La Thiếu Huỳnh ngôi nhà cổ mái ngói âm dương với chiếc bàn thờ tổ đã có tuổi đời gần 200 năm. Hiện nay gia đình ông Huỳnh sinh sống chủ yếu bằng nghề làm bún thủ công. Toàn bộ ngôi nhà được lợp bằng ngói âm dương, riêng căn bếp đã ám màu khói khiến cho những thanh gỗ cầu phong li tô và những chiếc ngói ngả màu đen kịt, chắc chắn.
Mái ngói âm dương là một sáng tạo của người xưa trong xử lý hệ thống bao che công trình, bởi nó có độ dày khá cao. Cấu tạo vồng ngửa vồng úp giúp tạo nên một khoảng trống giữ khí, thông gió cho mái nhà. Do vậy nhà lợp ngói âm dương thường mát hơn trong mùa hạ, ấm hơn trong mùa đông. Nếu như bờ hồi, bờ nóc, bờ chảy được làm tốt, mái có độ cong võng vừa phải và đảm bảo độ dốc tốt để hạn chế sự đọng thấm nước ở mặt trên thì mái ngói âm dương có tuổi thọ khá cao trên 50 năm mới bị xuống cấp. Cách lợp ngói âm dương cũng đơn giản hơn các loại ngói khác. Mỗi mái nhà chỉ cần đóng thanh gỗ ngang cách nhau khoảng 50 cm, các thanh gỗ dọc được đóng đinh với 2 khoảng cách 10cm và 15cm so le nhau để xếp lần lượt các hàng ngói úp ngửa lồng vào nhau. Rãnh rộng 15cm đặt ngói ngửa, rãnh rộng 10cm úp ngói sấp.
Như minh chứng cho sự trường tồn với thời gian, những mái ngói âm dương ở khu phố cổ thị trấn Yến Lạc dù đã chuyển màu xám xịt, rêu phong vẫn luôn thực hiện tốt sứ mệnh của nó là che nắng, che mưa cho những ngôi nhà gỗ nghiến đang oằn mình vì sự đè nặng của năm tháng. Tuy nhiên gánh nặng của thời gian không đáng sợ bởi sự đổi thay của xã hội. Xen giữa những ngôi nhà nhỏ cổ kính ngày càng mọc nhiều hơn những ngôi nhà cao tầng, lợp ngói hiện đại đỏ tươi, càng khiến cho những ngôi nhà mái ngói âm dương mang một dáng vẻ cũ kỹ, cổ lỗ và cam chịu. Hi vọng những đề xuất bảo tồn khu phố cổ mà ngành văn hóa đang thực hiện sẽ giúp cho những người yêu mến khu phố này có thể giữ mãi hình ảnh đẹp về những mái ngói rêu phong, cổ kính.
Chia tay khu phố cổ thị trấn Yến Lạc, chúng tôi đến một ngôi làng tên là Bản Vẻn thuộc xã Kim Hỷ, huyện Na Rỳ. Ngôi làng nằm gọn trong thung lũng Kim Kỷ, bao quanh bởi những núi đã vôi dựng đứng khá tách biệt với thế giới bên ngoài. Làng có hơn 40 nóc nhà sàn, hầu hết đều là những mái nhà lợp ngói âm dương. Người dân trong làng sinh sống ổn định, không di cư hay có những thay đổi lớn trong xây dựng nên vẫn giữ được không gian văn hóa Tày cổ khá rõ nét. Nhà sàn của người Tày Bắc Kạn vốn là một kiến trúc độc đáo vẫn còn được lưu giữ trong nhiều làng quê Bắc Kạn. Lúc này đang là mùa gặt, hầu hết những người dân trong thôn đã đi gặt ngoài đồng. Khi chúng tôi vào làng tìm nhà trưởng thôn thì may mắn gặp được cụ Ngân Thị Luyên, mẹ của bác trưởng thôn ở đây. Bà Ngân Thị Luyến năm nay đã 70 tuổi cho biết, bà và chồng mình làm ngôi nhà này từ năm 1974. Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà là việc trọng đại đối với mỗi người đàn ông Tày. Với những gia đình người Tày xưa kia, con trai cả thường ở với bố mẹ nên sẽ được thừa hưởng của ngôi nhà bố mẹ để lại. Còn con trai thứ như chồng bà Luyến, khi có điều kiện là phải chuẩn bị sẵn gỗ làm nhà từ lúc còn thanh niên, để khi lấy vợ là có thể làm nhà mới. Mỗi ngôi nhà sàn 5 gian như nhà bà Ngân cần phải dùng đến gần 3 vạn viên ngói. Vì ngói âm dương thường dễ vỡ nên khi làm nhà chủ nhân của nó phải làm thêm nhiều ngói dự trữ để có thể thay thế những chiếc bị vỡ do mèo chạy qua lại, hay do tác động của ngoại lực. Tuổi đời của ngôi nhà cũng đã bằng số năm bà Luyến làm dâu ở đây. Những mái ngói cũng đã được xem là cổ giống như lớp người xưa nay hiếm của bà.
Chia tay bà Luyến, chúng tôi đến thăm một ngôi nhà khác cùng thôn, đó là nhà của ông bà Nông Văn Hưng và Nguyễn Thị Đầm. Trò chuyện cùng hai ông bà, chúng tôi rất thú vị khi nhận ra mỗi ngôi nhà sàn cổ mái ngói âm dương của người Tày đều chứa đựng những câu chuyện lịch sử gia đình riêng biệt. Có những câu chuyện mà khi được nghe kể, không ít người cảm thấy trong đó bóng dáng quen thuộc của những người ông, người bà của mình. Ông Hưng cho biết, trước kia người Tày ở những vùng quê Bắc Kạn làm nhà sàn thường lợp bằng lá gianh hoặc lá cọ. Trong điều kiện kinh tế chưa phát triển lúc bấy giờ, nhà nào có thể lợp được ngói âm dương được xem là có điều kiện kinh tế khá giả. Vào những năm 60, 70 của thế kỷ trước việc tự sản xuất ngói âm dương để phục vụ cho việc làm nhà của người Tày ở khắp các địa phương Bắc Kạn khá phổ biến. Cho đến nay, vẫn có thể nhận thấy sự tồn tại của những mái nhà âm dương xen lẫn giữa các mái lá cọ hay các loại ngói mới ở các làng quê Bắc Kạn. Nhưng khi kinh tế- xã hội phát triển, nghề làm ngói âm dương truyền thống ở đây hầu như không còn ai giữ được chỉ còn những quan niệm về tình cảm gia đình, về nếp nhà thì vẫn còn vẹn nguyên.
Âm dương hài hòa, đó là quan niệm, cũng là mong ước của mỗi người để có được một cuộc sống cân bằng, an nhiên; gia đình hòa hợp, hạnh phúc. Trên những ngôi nhà sàn hay trong những bản làng của người Tày Bắc Kạn, những mái ngói âm dương như lơ lửng giữa đất và trời, hòa lẫn trong thiên nhiên bao là rừng núi, mang theo những niềm tin về một cuộc sống bình yên, no đủ cho mọi nhà. Chúng đã và đang chở che cho những nếp nhà truyền thống được an toàn sau những khắc nghiệt của nắng mưa, gió bão. Dưới những mái nhà truyền thống, những giá trị tốt đẹp của tình cảm gia đình sẽ luôn trường tồn trước tầng tầng lớp lớp của cát bụi thời gian.
Comments
Post a Comment